दशैँ : हिजोको आत्मीयता, आजको वास्तविकता र भोलिको आशा

 दशैँ : हिजोको आत्मीयता, आजको वास्तविकता र भोलिको आशा

दशैँ केवल एउटा चाड होइन, यो नेपालीको भावना हो, परिवारको एकता हो, बाल्यकालको सम्झना हो र टाढिएका मनहरूलाई नजिक ल्याउने एउटा सुन्दर बहाना हो। रातो टीका, कानपछाडि सिउरिएको जमरा, नयाँ लुगाको सुगन्ध, बिहानैदेखि बज्ने मालश्री धुन, घरआँगनमा लिपपोत गरिएको माटो, बाँसका पिङमा मच्चिँदै गरेका बालबालिका र मान्यजनको हातबाट प्राप्त आशीर्वाद—यी सबैले दशैँलाई हाम्रो जीवनको अविस्मरणीय पर्व बनाएका छन्। दशैँ आउँदा गाउँका बाटाहरूमा धुलो उडाउँदै घर फर्किने यात्रु देखिन्छन्, सहरका बसपार्कमा भारी बोकेर हतारिँदै गरेका अनुहारहरू देखिन्छन् र घरका ढोकाहरूमा प्रतीक्षारत आँखाहरू चम्किन्छन्। तर समयसँगै दशैँ मनाउने तरिका मात्र होइन, यसको अनुभूति र अर्थमा समेत परिवर्तन आएको देखिन्छ।

हिजोको दशैँ अभावमा पनि रमाउने उत्सव थियो।

त्यतिबेला दशैँ आउनु भनेको महिनौँअघिदेखि मनमा खुसीको फूल फुल्नु थियो। बालबालिकाहरूले क्यालेन्डरमा रातो घेरा लगाउँदै टीकाको दिन गन्थे। नयाँ लुगा वर्षमा एकपटक मात्र पाइन्थ्यो, त्यसैले आमाले बजारबाट ल्याएको कपडाको पोको खोल्दा घरभरि उत्सुकता फैलिन्थ्यो। कसैले नयाँ दौरा–सुरुवाल पाउँथ्यो, कसैले रातो फ्रक; कपडा शरीरमा लगाउनुअघि नै त्यसलाई छातीमा टाँसेर ऐनामा आफूलाई हेर्ने रहर हुन्थ्यो। मिठोमसिनो खान दशैँ कुर्नुपर्थ्यो, अनि टाढा रहेका आफन्त घर फर्कने दिन गनेर बसिन्थ्यो।

गाउँका बाटाहरूमा घर फर्किनेहरूको लर्को हुन्थ्यो। काँधमा झोला, हातमा बालबालिकाका लागि साना उपहार र अनुहारमा लामो यात्राको थकान बोकेर दाजुभाइहरू घरको आँगनमा आइपुग्दा आमाहरूका आँखामा खुसीका आँसु टल्किन्थे। घरमा पाकेको मासुको बास्ना, आँगनमा सुकाइएका चामलका अक्षता, ढोकामा झुन्डिएका फूलका माला र भान्साबाट सुनिने कराहीको छमछम आवाजले घरलाई स्वर्गजस्तै बनाउँथ्यो। बिहानको चिसो हावामा जमराको हरियो टुसा हेर्दै बालबालिका पिङतिर दौडिन्थे, अनि साँझ परेपछि आँगनमा बसेर ठूलाबडाका पुराना कथा सुन्थे।

त्यतिबेला धनभन्दा मन ठूलो थियो। थोरै खानेकुरामा धेरै खुसी भेटिन्थ्यो। एउटै थालमा परिवारका सबै सदस्यले मासु र भात बाँडेर खाँदा स्वादभन्दा आत्मीयता मीठो लाग्थ्यो। दक्षिणाको सानो रकमले बालमनमा ठूलो उत्साह जगाउँथ्यो; हजुरबुबाको हातबाट पाएको केही रुपैयाँलाई बच्चाहरूले दिनभरि मुठीमा कस्सेर राख्थे। सबैभन्दा ठूलो कुरा, परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँमा बसेर खाना खानु, सुखदुःख साट्नु र ठूलाबडाको आशीर्वाद लिनु नै दशैँको वास्तविक सम्पत्ति थियो। त्यो समय मोबाइलको घण्टीले होइन, आँगनमा गुञ्जिएको हाँसोले घर जीवित भएको खबर दिन्थ्यो।

आजको दशैँ सुविधाले भरिएको छ, तर कताकता भावनाले रित्तिँदै गएको अनुभूति हुन्छ।

आज नयाँ लुगा किन्न दशैँ कुर्नुपर्दैन। मन लागेको खानेकुरा जुनसुकै बेला खान सकिन्छ, अनलाइनबाट उपहार मगाउन सकिन्छ र टाढा रहेका आफन्तको अनुहार मोबाइलको पर्दामा तुरुन्तै देख्न सकिन्छ। तर विडम्बना, प्रविधिले दूरी घटाए पनि कहिलेकाहीँ मनको दूरी बढाएको छ। एउटै घरमा बसेर पनि कोही सोफामा झुकेर मोबाइल चलाइरहेको हुन्छ, कोही कानमा इयरफोन लगाएर आफ्नै संसारमा हराइरहेको हुन्छ। भान्साबाट आमाले “खाना तयार भयो” भनेर बोलाउँदा पनि परिवारका सदस्यहरू पर्दाबाट आँखा उठाउन बिर्सन्छन्। सँगै बसेर हाँस्ने, पुराना कथा सुनाउने र बाल्यकालका सम्झना बाँड्ने समय कम हुँदै गएको छ।

कहिलेकाहीँ टीकाको दिन पनि घरको एउटा कुर्सी खाली रहन्छ। त्यो कुर्सीमा बस्ने छोरा कतारमा, छोरी अस्ट्रेलियामा वा श्रीमान् मलेसियामा हुन्छन्। भिडियो कलमा निधारमा टीका लगाएको दृश्य देखिए पनि आमाको हातले छोएको न्यानोपन पर्दाबाट आउँदैन। फोनको अर्को छेउबाट “आमा, अर्को वर्ष पक्कै आउँछु” भन्ने आवाज सुनिन्छ, तर आमाको आँखाले भने यस वर्षको खाली आँगन हेरिरहन्छ। कसैका लागि दशैँ विदेशबाट घर फर्किने आशा हो, कसैका लागि परिवारसँग भेट्ने अवसर हो, त कसैका लागि ऋण, महँगी र खर्चको चिन्ता।

कतिपयका लागि दशैँ भनेको सामाजिक सञ्जालमा अरूका चम्किला तस्बिर हेरेर आफ्ना अभावसँग तुलना गर्नु पनि बनेको छ। कसैको घरमा सजिएको भोज देखेर आफ्नो भान्साको खाली भाँडो सम्झिनेहरू छन्। कसैले नयाँ लुगामा खिचेको तस्बिर पोस्ट गर्दा, कसैले पुरानो कपडा धोएर इस्त्री गर्दै चाड मनाउने तयारी गरिरहेको हुन्छ। त्यसैले बाहिरबाट सबैको दशैँ रंगीन देखिए पनि प्रत्येक घरभित्रको कथा एउटै हुँदैन।

अझ, दशैँलाई देखावटी प्रतिष्ठा, महँगा लुगा, ठूला भोज र अरूसँगको प्रतिस्पर्धासँग जोड्ने प्रवृत्तिले यसको सरल सौन्दर्यलाई ओझेलमा पार्न थालेको छ। ऋण लिएर भए पनि अरूभन्दा ठूलो भोज गर्नुपर्ने दबाब, बच्चाहरूलाई महँगा उपहार दिनुपर्ने बाध्यता र सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो सम्पन्नता देखाउनुपर्ने चाहनाले चाडपर्वलाई कतिपय परिवारका लागि आर्थिक बोझ बनाएको छ। चाडपर्व खुसी बाँड्ने अवसर हुनुपर्नेमा चिन्ताको कारण बन्नु दुःखद हो। यद्यपि आज पनि गाउँघरमा परम्परा जोगाउने, दुःखीलाई सहयोग गर्ने, परिवारसँग समय बिताउने र संस्कृतिलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने असंख्य सुन्दर प्रयास भइरहेका छन्। कतै युवाहरूले वृद्धाश्रममा फलफूल बाँडिरहेका छन्, कतै छिमेकीहरूले एक्लो वृद्धको घरमा टीका लगाउन पुगेका छन्, कतै बालबालिकाहरूलाई दशैँको सांस्कृतिक अर्थ सुनाइँदै छ।

दशैँ बदलिएको हो, कि दशैँलाई हेर्ने हाम्रो दृष्टिकोण बदलिएको हो?

सायद दुवैमा केही सत्यता छ। समय परिवर्तनशील छ, जीवनशैली परिवर्तनशील छ र समाज पनि परिवर्तनशील छ। परिवर्तनलाई रोक्न सकिँदैन, तर परिवर्तनको नाममा आफ्ना मौलिक मूल्य र सम्बन्धलाई हराउन दिनु हुँदैन। दशैँको वास्तविक सुन्दरता नयाँ लुगाको मूल्यमा होइन, त्यो लुगा लगाउँदा अनुहारमा देखिने मुस्कानमा छ। टीकाको रातोपनमा मात्र होइन, टीका लगाइदिने हातको मायामा छ। जमराको हरियालीमा मात्र होइन, त्यसले दिने आशीर्वाद र विश्वासमा छ।

हजुरआमाले काँपेको हातले नातिको निधारमा टीका लगाउँदा त्यो टीका केवल रङ र अक्षताको मिश्रण हुँदैन; त्यसमा वर्षौँको माया, अनुभव र दीर्घायुको कामना मिसिएको हुन्छ। बाबुले टाढाबाट आएको छोरालाई अँगालो हाल्दा त्यो अँगालोमा छुट्टिएका वर्षहरूको पीडा पग्लिन्छ। दिदीबहिनीले भाइको हातमा राखेको टीकामा केवल परम्परा होइन, बाल्यकालमा सँगै खेलेका दिनहरूको सम्झना पनि चम्किरहेको हुन्छ। यिनै साना दृश्यहरूले दशैँलाई क्यालेन्डरको एउटा मितिभन्दा धेरै ठूलो बनाउँछन्।

दशैँमा सबैको घरमा समान खुसी नहुन सक्छ। कसैले बाबुआमाको हातबाट टीका लगाउन पाउँछ, कसैले तस्बिर हेरेर चित्त बुझाउँछ। कसैको आँगनमा हाँसो गुञ्जिन्छ, कसैको मनमा बितेका प्रियजनको सम्झनाले आँसु भरिन्छ। कुनै घरमा पहिलोपटक टीका लगाउन नपाउने गरी प्रिय सदस्य बितेको हुन्छ; त्यहाँ जमरा त उम्रिएको हुन्छ, तर आँगनको हाँसो भने मौन हुन्छ। कुनै वृद्ध आमाले ढोकातिर हेर्दै छोराको प्रतीक्षा गरिरहेकी हुन्छिन्, तर साँझको छायाँ लामिँदै जाँदा उनको हातको टीका सुक्दै जान्छ।

त्यसैले दशैँको अर्थ केवल रमाइलो गर्नु होइन, अरूको पीडा बुझ्नु पनि हो। जसको घरमा अभाव छ, त्यहाँ सहयोगको हात बढाउनु; जो एक्लो छ, उसलाई साथ दिनु; जो दुःखी छ, उसको अनुहारमा मुस्कान ल्याउने प्रयास गर्नु—सायद यही नै दशैँको सबैभन्दा ठूलो धर्म हो। छिमेकीको घरमा एक थाल खाना पुर्‍याउनु, विदेशमा रहेका आफन्तसँग केही समय मन खोलेर कुरा गर्नु, वृद्ध आमाबुबाको छेउमा बसेर उनीहरूको पुरानो कथा सुन्नु वा काममा व्यस्त बालबालिकालाई आफ्नो संस्कृतिको अर्थ बुझाउनु—यी कामहरू महँगा उपहारभन्दा धेरै मूल्यवान् हुन सक्छन्।

हाम्रो संस्कृति केवल मन्दिरमा पूजा गरेर वा निधारमा टीका लगाएर मात्र जीवित रहँदैन। यो त हामीले ठूलालाई गर्ने सम्मान, सानालाई दिने माया, परिवारलाई दिने समय र समाजप्रति देखाउने जिम्मेवारीमा जीवित रहन्छ। परम्परा जोगाउनु भनेको पुराना कुरालाई जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउनु मात्र होइन, तिनको असल भावना नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनु पनि हो। जब एउटा बुबाले छोरालाई जमरा राख्नुको अर्थ सुनाउँछन्, जब एउटी आमाले छोरीलाई मान्यजनको आशीर्वाद लिन सिकाउँछिन् र जब परिवारले चाडको दिन गरिब छिमेकीलाई सम्झन्छ, त्यही क्षण संस्कृति पुस्तान्तरण भइरहेको हुन्छ।

अन्ततः, हिजोको दशैँ सम्झनामा छ, आजको दशैँ हाम्रो व्यवहारमा छ र भोलिको दशैँ हामीले जोगाएर राख्ने संस्कारमा निर्भर छ। हामीले चाह्यौँ भने आधुनिक जीवनशैलीसँगै पुरानो आत्मीयता पनि बचाउन सक्छौँ। महँगो उपहार दिन नसके पनि समय दिन सक्छौँ, ठूलो भोज गर्न नसके पनि प्रेम बाँड्न सक्छौँ, टाढा हुनुपरे पनि सम्बन्धलाई नजिक राख्न सक्छौँ। भिडियो कलमा टीका देखाउँदा पनि केही क्षण मोबाइल छेउमा राखेर मनको कुरा सुन्न सक्छौँ। घरमा सबै जना भेला हुँदा एउटा साँझ मोबाइल बन्द गरेर पुराना गीत गाउन सक्छौँ। बालबालिकालाई केवल नयाँ कपडा होइन, हजुरबा–हजुरआमाका कथा पनि उपहार दिन सक्छौँ।

किनकि दशैँको असली अर्थ घरको आकारमा होइन, त्यहाँ बस्ने मनहरूको विशालतामा हुन्छ। खुसीको मूल्य खर्चमा होइन, बाँडिएको मायामा हुन्छ। र आशीर्वादको शक्ति शब्दमा होइन, त्यसपछाडि लुकेको निःस्वार्थ भावनामा हुन्छ।

दशैँ हरेक वर्ष आउँछ, तर बितेको समय र बितेका मान्छेहरू सधैँ फर्केर आउँदैनन्। हिजो हामीसँगै पिङ खेल्ने साथी आज विदेशमा हुन सक्छ, हरेक वर्ष टीका लगाइदिने हजुरआमा आज तस्बिरमा मात्र मुस्कुराइरहेकी हुन सक्छिन्, र बाल्यकालमा भरिएको आँगन आज सहरको साँघुरो कोठामा बदलिएको हुन सक्छ। त्यसैले यो दशैँ केवल टीका र जमरामा सीमित नहोस्; यो मन मिलाउने, सम्बन्ध जोड्ने, दुःख बाँड्ने र मानवता बचाउने अवसर बनोस्।

दशैँ हिजो पनि हाम्रो थियो, आज पनि हाम्रो हो र भोलि पनि हाम्रो हुनेछ—तर यसको वास्तविक सुन्दरता तबसम्म जीवित रहनेछ, जबसम्म हाम्रो मनमा माया, व्यवहारमा आत्मीयता र संस्कारमा सम्मान जीवित रहनेछ।

#सुनिल जि.सी.